Η κάθε γυναίκα ανάλογα με τον τρόπο ζωής της, τις διατροφικές της συνήθειες και το ατομικό και κληρονομικό της ιστορικό, εμφανίζει διαφορετικό κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του μαστού. Καμία παρέμβαση (αλλαγή τρόπου ζωής, διατροφικές συνήθεις, τακτικός προληπτικός έλεγχος), δεν είναι ικανή να αποτρέψει την ανάπτυξη καρκίνου του μαστού. Ωστόσο, ανάλογα με τους παράγοντες κινδύνου που έχει η κάθε γυναίκα, υπάρχουν συγκεκριμένες επιλογές που μπορεί να γίνουν ικανές να μειώσουν σημαντικά τον κίνδυνο ανάπτυξης της νόσου.
Πρωτογενής και δευτερογενής πρόληψη
Η πρόληψη έχει δύο σκέλη και συχνά συγχέονται.
Η πρωτογενής πρόληψη στοχεύει στη μείωση της πιθανότητας να εμφανιστεί η νόσος. Εδώ ανήκουν ο τρόπος ζωής, το σωματικό βάρος, η άσκηση, το αλκοόλ, ο θηλασμός και, σε γυναίκες υψηλού κινδύνου, η χημειοπροφύλαξη και η προφυλακτική χειρουργική.
Η δευτερογενής πρόληψη δεν εμποδίζει την εμφάνιση της νόσου. Στοχεύει στην ανίχνευσή της όσο το δυνατόν νωρίτερα, τότε που η θεραπεία είναι απλούστερη και η πρόγνωση εξαιρετική. Εδώ ανήκουν η αυτοεξέταση, η κλινική εξέταση από ειδικό και ο απεικονιστικός έλεγχος.
Και τα δύο σκέλη έχουν αξία, αλλά με διαφορετικό τρόπο το καθένα.
Διατροφή και τρόπος ζωής. Η ενσωμάτωση της τακτικής σωματικής άσκησης ως τρόπο ζωής καθώς και η υιοθέτηση ενός ισορροπημένου διαιτολογίου συστήνεται σε όλες τις γυναίκες καθώς μπορούν να βοηθήσουν στην πρόληψη πολλών καταστάσεων, όπως καρδιαγγειακές παθήσεις, διαβήτη και πολλές μορφές καρκίνου. Πλήθος μελετών έχουν επικεντρωθεί στην εξακρίβωση της πιθανής σύνδεσης μεταξύ καρκίνου του μαστού και διατροφής. Παρόλο που δεν έχουν καταλήξει σε ασφαλή συμπεράσματα, έχουν ωστόσο καταδείξει τα οφέλη για τις γυναίκες που διατηρούν ένα υγιές βάρος, που ασκούνται συχνά και που λαμβάνουν ελάχιστα κορεσμένα και αλκοόλ. Έχει επίσης διατυπωθεί η άποψη πως η γυμναστική μειώνει κατά το 1/3 τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του και μαστού και μάλιστα στην ηλικία της εμμηνόπαυσης, όπου το αυξημένο σωματικό βάρος ενισχύει ακόμη περισσότερο τον κίνδυνο ανάπτυξης της νόσου.
Θηλασμός. Μελέτες έχουν δείξει πως οι γυναίκες που έχουν θηλάσει, στατιστικά εμφανίζουν λιγότερες πιθανότητες να αναπτύξουν καρκίνο του μαστού συγκριτικά με όσες δεν έχουν θηλάσει. Αν και δεν έχει εξακριβωθεί ο προστατευτικός μηχανισμός του θηλασμού έναντι του καρκίνου του μαστού, εικάζεται πως αυτό συμβαίνει διότι κατά τη διάρκεια του θηλασμού οι γυναίκες δεν κάνουν ωορρηξίες τακτικά κι έτσι τα επίπεδα των οιστρογόνων παραμένουν χαμηλά.
Αυτοεξέταση. Παρόλο που η αυτοεξέταση του στήθους δεν έχει συμβάλλει στη μείωση των θανάτων από τη νόσο, ωστόσο συστήνεται στις γυναίκες να εξοικειώνονται με την εικόνα και την υφή των μαστών τους, ώστε να εντοπίζουν και τις ελάχιστες αλλαγές που τυχόν σημειώνονται σε αυτό και να τις αναφέρουν στον ιατρό τους έγκαιρα .
Απεικονιστικές προληπτικές εξετάσεις
Αναλυτικά για το πότε χρειάζεται μαστογραφία και πότε υπέρηχος μαστού, τι δείχνει η καθεμία και ποια μέρα του κύκλου προγραμματίζεται η μαστογραφία.
Μαστογραφία. Θεωρείται το καλύτερο «εργαλείο» που έχουν στη διάθεσή τους οι ιατροί για τη διάγνωση υγιών γυναικών για καρκίνο μαστού, ενώ η απεικονιστική αυτή εξέταση έχει αποδεδειγμένα βοηθήσει στη μείωση των θανάτων εξαιτίας της νόσου.
Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες της Αμερικάνικης Εταιρίας για τον Καρκίνο (ACS), οδηγίες που ακολουθούνται και στη χώρα μας, η μαστογραφία πρέπει να γίνεται μία φορά τον χρόνο ξεκινώντας από την ηλικία των 40 ετών.
Ωστόσο, κάθε γυναίκα θα πρέπει να συμβουλεύεται τον ιατρό της σχετικά με την έναρξη του χρόνου της μαστογραφίας καθώς αυτή ποικίλει ανάλογα με τους παράγοντες κινδύνου που εμφανίζει για καρκίνο μαστού. Οι γυναίκες για παράδειγμα με αυξημένους παράγοντες κινδύνου ανάπτυξης της νόσου θα πρέπει να προγραμματίσουν την πρώτη τους μαστογραφία νωρίτερα από την ηλικία των 40 ετών.
Υπέρηχος & Μαγνητική Μαστογραφία. Η εξέταση του στήθους με υπερηχογράφημα και μαγνητική μαστογραφία (MRI), συμβάλλουν στην αξιολόγηση των γυναικών με αυξημένους παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη καρκίνου του μαστού. Σύμφωνα με την Αμερικάνικη Εταιρία για τον Καρκίνο, οι γυναίκες με υψηλό κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού, όπως για παράδειγμα οι γυναίκες με μετάλλαξη των γονιδίων BRCA ή με οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του μαστού στο άμεσο περιβάλλον τους, θα πρέπει να προχωρούν τόσο σε τακτικό έλεγχο με υπέρηχους όσο και με μαγνητική μαστογραφία (όχι απαραίτητα την ίδια χρονική περίοδο). Επιπλέον, ο υπέρηχος και η μαγνητική μαστογραφία θα πρέπει να έπονται σε γυναίκες με «ύποπτες» ενδείξεις κατά την ψηφιακή μαστογραφία ή την κλινική εξέταση.
Για γυναίκες με αυξημένους παράγοντες κινδύνου ανάπτυξης καρκίνου μαστού
- Οι γυναίκες στις οποίες έχουν διαπιστωθεί μεταλλάξεις των BRCA1 και BRCA2, θα πρέπει να συζητήσουν με τον ιατρό τους όλες τις δυνατότητες που τους παρέχονται για τη μείωση της ανάπτυξης του καρκίνου μαστού. Μία από αυτές, αφορά στην προληπτική μαστεκτομή, στην προληπτική δηλαδή αφαίρεση των μαστών, η οποία φαίνεται πως μειώνει τον κίνδυνο ανάπτυξης της νόσου κατά 95%. Οι γυναίκες αυτές ίσως να πρέπει να προχωρήσουν και στην προφυλακτική αφαίρεση των σαλπίγγων και των ωοθηκών, που επίσης μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου των ωοθηκών και του μαστού.
- Οι γυναίκες που εμφανίζουν υψηλότερο του μέσου όρου, κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του μαστού μπορούν να επιλέξουν τη χημειοπροφύλαξη (λήψη φαρμάκων που μειώνουν τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού), ως μέσο μείωσης του κινδύνου για ανάπτυξη της νόσου. Δύο δραστικές ουσίες, η ταμοξιφαίνη και η ραλοξιφαίνη έχουν εγκριθεί και χρησιμοποιούνται για τη μείωση του κινδύνου ανάπτυξης καρκίνου του μαστού. Τα φάρμακα αυτά αναφέρονται ως εκλεκτικοί τροποποιητές των οιστρογονικών υποδοχέων, SERMs. Η ταμοξιφαίνη έχει εγκριθεί να λαμβάνεται τόσο από τις προεμμηνοπαυσιακές όσο και από τις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες με υψηλό κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του μαστού, ενώ η ραλοξιφαίνη έχει εγκριθεί για να λαμβάνεται μόνο από τις γυναίκες υψηλού κινδύνου για καρκίνο μαστού, μετά την εμμηνόπαυση. Μεταξύ των δραστικών ουσιών που εξετάζονται για την προφυλακτική τους δράση ενάντια στον καρκίνο του μαστού, είναι οι αναστολείς της αρωματάσης και οι στατίνες. Σημαντικό όφελος της χημειοπροφύλαξης (ορμονοθεραπείας) είναι η βελτίωση της πρόγνωσης (αύξηση του ελεύθερου νόσου διάστημα καθώς και αύξηση της συνολικής επβίωσης).
Η κλινική εξέταση από ειδικό
Η ψηλάφηση των μαστών και των μασχαλών από ιατρό εξοικειωμένο με την παθολογία του μαστού παραμένει μέρος του ελέγχου, παράλληλα και όχι αντί της απεικόνισης. Εντοπίζει ευρήματα που η ασθενής δεν έχει προσέξει και, το σημαντικότερο, αξιολογεί το ατομικό και κληρονομικό ιστορικό, ώστε να προσαρμοστεί ο έλεγχος στον δικό της κίνδυνο.
Πότε ξεκινά ο έλεγχος
Δεν υπάρχει ένα μοναδικό σχήμα που να ισχύει για όλες. Οι μεγάλοι διεθνείς οργανισμοί διαφέρουν μεταξύ τους ως προς την ηλικία έναρξης και τη συχνότητα του μαστογραφικού ελέγχου, και η απόφαση εξατομικεύεται.
Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι ότι οι γυναίκες με αυξημένο κίνδυνο χρειάζονται έλεγχο νωρίτερα και πυκνότερο, συχνά με συνδυασμό μεθόδων. Για τον υπολογισμό του ατομικού κινδύνου χρησιμοποιούνται εργαλεία εκτίμησης που συνυπολογίζουν την ηλικία, την ηλικία της πρώτης εμμήνου ρύσης, την ηλικία στον πρώτο τοκετό, τον αριθμό συγγενών πρώτου βαθμού με καρκίνο μαστού και το ιστορικό προηγούμενων βιοψιών.
Οι παράγοντες κινδύνου είναι εκείνοι που καθορίζουν πού τοποθετείται η κάθε γυναίκα.
Πυκνοί μαστοί
Ο πυκνός μαζικός αδένας εμφανίζεται λευκός στη μαστογραφία, όπως και μια πιθανή βλάβη. Αυτό μειώνει την ευαισθησία της εξέτασης και είναι ο λόγος που σε γυναίκες με πυκνούς μαστούς ο υπέρηχος χρησιμοποιείται συμπληρωματικά.
Η πυκνότητα δεν είναι πάθηση. Είναι χαρακτηριστικό του αδένα που μεταβάλλεται με την ηλικία και αναφέρεται στο πόρισμα της μαστογραφίας.
Πότε συζητιέται γενετικός έλεγχος
Ο έλεγχος για μεταλλάξεις όπως οι BRCA1 και BRCA2 δεν αφορά όλες τις γυναίκες. Συζητείται κυρίως όταν υπάρχουν:
- Περισσότερα του ενός κρούσματα καρκίνου μαστού στην ίδια πλευρά της οικογένειας.
- Διάγνωση σε συγγενή σε νεαρή ηλικία.
- Αμφοτερόπλευρος καρκίνος μαστού.
- Καρκίνος μαστού σε άνδρα της οικογένειας.
- Συνύπαρξη καρκίνου ωοθηκών στο οικογενειακό ιστορικό.
Ο έλεγχος γίνεται πάντα με γενετική συμβουλευτική πριν και μετά, γιατί το αποτέλεσμα αφορά και τους υπόλοιπους συγγενείς και έχει συνέπειες που πρέπει να είναι κατανοητές εκ των προτέρων.
Σημάδια που χρειάζονται εκτίμηση χωρίς αναμονή
Ο προγραμματισμένος έλεγχος δεν αναιρεί την ανάγκη άμεσης εκτίμησης όταν εμφανιστεί κάτι νέο:
- Ψηλαφητό ογκίδιο ή σκλήρυνση που επιμένει.
- Αλλαγή στο σχήμα ή στο μέγεθος του μαστού.
- Εισολκή της θηλής ή του δέρματος.
- Έκκριμα από τη θηλή, ιδίως αιματηρό ή από τη μία θηλή.
- Ερυθρότητα, οίδημα ή εικόνα φλοιού πορτοκαλιού στο δέρμα.
- Ψηλαφητός λεμφαδένας στη μασχάλη.
Στις περιπτώσεις αυτές ο έλεγχος προχωρά με απεικόνιση και, εφόσον χρειαστεί, με βιοψία μαστού.
Συχνές ερωτήσεις
Μπορεί να προληφθεί ο καρκίνος του μαστού;
Δεν υπάρχει τρόπος να αποκλειστεί πλήρως η εμφάνισή του. Υπάρχουν όμως επιλογές που μειώνουν τον κίνδυνο, και υπάρχει ο προληπτικός έλεγχος που τον εντοπίζει έγκαιρα, όταν η θεραπεία είναι απλούστερη και η πρόγνωση πολύ καλή.
Τι είναι η πρωτογενής και τι η δευτερογενής πρόληψη;
Η πρωτογενής μειώνει την πιθανότητα να εμφανιστεί η νόσος, μέσω του τρόπου ζωής και, σε υψηλό κίνδυνο, μέσω φαρμακευτικών ή χειρουργικών επιλογών. Η δευτερογενής την εντοπίζει νωρίς, μέσω αυτοεξέτασης, κλινικής εξέτασης και απεικονιστικού ελέγχου.
Τι είναι η προληπτική μαστεκτομή και σε ποιες γυναίκες συζητιέται;
Είναι η προφυλακτική αφαίρεση του μαζικού αδένα σε γυναίκες με πολύ υψηλό κληρονομικό κίνδυνο, κυρίως με μετάλλαξη BRCA. Μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο, δεν τον μηδενίζει, και αποφασίζεται πάντα μετά από αναλυτική συζήτηση των εναλλακτικών.
Βοηθάει η αυτοεξέταση;
Δεν έχει αποδειχθεί ότι μειώνει τη θνησιμότητα, γι’ αυτό και δεν αντικαθιστά τον απεικονιστικό έλεγχο. Έχει όμως αξία ως εξοικείωση: η γυναίκα που γνωρίζει την εικόνα και την υφή των μαστών της αντιλαμβάνεται νωρίτερα μια αλλαγή.
Ποιες γυναίκες χρειάζονται έλεγχο νωρίτερα;
Όσες έχουν επιβαρυμένο οικογενειακό ιστορικό, γνωστή γενετική μετάλλαξη, ιστορικό ακτινοθεραπείας θώρακα σε νεαρή ηλικία ή προηγούμενη βιοψία με αλλοίωση υψηλού κινδύνου. Ο χρόνος έναρξης καθορίζεται εξατομικευμένα από τον ιατρό.
Πηγές
- Merck Manual Professional Edition, Breast Cancer Screening and Prevention. https://www.merckmanuals.com/en-ca/professional/gynecology-and-obstetrics/breast-cancer/breast-cancer-screening-and-prevention
- American Cancer Society, Understanding Your Mammogram Report. https://www.cancer.org/cancer/types/breast-cancer/screening-tests-and-early-detection/mammograms/understanding-your-mammogram-report.html
- European Commission, Health Promotion Knowledge Gateway: references on breast cancer prevention. https://knowledge4policy.ec.europa.eu/health-promotion-knowledge-gateway/references-breast-cancer-prevention_en